‘ગુજરાતી વાણીના વકીલ’ કવિશ્વર દલપતરામ

‘ગુજરાતી વાણીના વકીલ’ કવિશ્વર દલપતરામ

  • જન્મ : 21-01-1820 (સુરેન્દ્રનગર જિલ્લાના વઢવાણ ગામમાં)
  • અવસાન : 25-03-1898 (અમદાવાદ)
  • મૂળ નામ : કવિ દલપતરામ ડાહ્યાભાઈ ત્રવાડી
  • ઉપનામ : કવિશ્વર (એલેક્ઝાંડર ફાર્બસે બિરુદ આપ્યું), લોકહિત ચિંતક, સભારંજની કવિ, ગુજરાતી વાણી રાણીના વકીલ(મહારાજા ખંડેરાવ ગાયકવાડ દ્વારા), અર્વાચીન યુગનો કૂકડો, ગરબી ભટ્ટ (નર્મદે આપેલું બિરુદ), સમર્થ ઉપકવિ (વિજયરાય વૈધ કહ્યું) , ગુજરાતી ભાષાના શાણા શિક્ષક, રાજકવિ
  • જ્ઞાતિ : શ્રીમાળી બ્રાહ્મણ
  • દલપતરામનું વખણાતું સાહિત્ય : હડૂલા
  • સૌપ્રથમ કાવ્ય : બાપાની પીપર
  • સાહિત્યિક ગુરુ : દેવાનંદ સ્વામિ
  • ધાર્મિક ગુરુ : ભૂમાનંદ સ્વામિ

વિશેષ

  • દલપતરામ અર્વાચીન ગુજરાતી સાહિત્યના સૌપ્રથમ કવિ છે.
  • એલેકઝાન્ડર ફાર્બસ સાથે મળી “ગુજરાત વર્નાક્યુલર સોસાયટી (ગુજરાત વિદ્યાસભા)” ની સ્થાપના કરી તથા તેના દ્વારા પ્રકાશિત સામાયિક “બુદ્ધિપ્રકાશ” ના તંત્રી પદે તેઓ રહ્યા હતા.
  • દલપતરામ અમદવાદના શેઠ હિમભાઇ પાસેથી 3000નું દાન મેળવી “હિમાભાઈ ઇન્સ્ટીટ્યુટ”ની સ્થાપના કરી. જે હાલમાં “નેટિવ લાઈબ્રેરી” તરીકે ઓળખાય છે
  • દલપતરામે ગુજરાતનાં શિક્ષણખાતાની ગુજરાતી ભાષાની પ્રથમ વાંચનમાળા “હોપ વાંચનમાળા” (1858) તૈયાર કર્યો હતો.
  • દલપતરામે ગુજરાતી સાહિત્યમાં નવો છંદ આપ્યો. મનહર છંદ (31 અક્ષર) તેના મોટા ભાગના કાવ્યો આ છંદમાં લખાયેલા છે.
  • નર્મદ દ્વારા દલપતરામને “ગરબી ભટ્ટ” અને વિજયરામ વૈદ્ય દ્વારા તેઓને “સમર્થ ઉપકવિ” જેવા બિરુદ આપવામાં આવ્યા છે .
  • દલપતરામે “જીવરામ ભટ્ટ” નામક ગુજરાતી સાહિત્યનું અમર પાત્ર આપ્યું છે.
  • વર્ધમાન માનવસેવા ટ્રસ્ટ દ્વારા દર વર્ષે “કવિશ્વર દલપતરામ એવોર્ડ” આપવામાં આવે છે.

લેખન

  1. સૌપ્રથમ ગુજરાતી કવિતા : બાપાની પીપર
  2. દલપતરામનું શ્રેષ્ઠ નાટક : મિથ્યાભિમાન
  3. ગુજરાતી ભાષાનો પ્રથમ કાવ્ય સંગ્રહ : કાવ્ય દોહન
  4. સૌપ્રથમ ગુજરાતી વાર્તા સંગ્રહ : તાર્કિક બૌધ
  5. સૌપ્રથમ ગુજરાતી કરૂણપ્રશસ્તિ : ફાર્બસ વિરહ
  6. સૌપ્રથમ ગુજરાતી નાટક : લક્ષ્મી
  7. અર્વાચીન ગુજરાતીનું સૌપ્રથમ દેશભક્તિ કાવ્ય : હુન્નરખાનની ચડાઈ
  8. છંદશાસ્ત્રમાં પ્રકાશિત થયેલું દલપતરામનું પુસ્તક : દલપત પિંગળ

કવિ દલપતરામની જાણીતી પંક્તિઓ

  • સાંભળી શિયાળ બોલ્યો, દાખે ‘દલપતરામ ‘ અન્ય નું તો એક ચ્હે આપના અઢાર છે
  • કેડે થી નમેલી ડોશી દેખીને જુવાન નર (ગીત)
  • પૂરી એક અંધેરી ને ગંડુ રાજા, ટકે શેર ભાજી ટકે શેર ખાજા
  • કરતાં ઝાળ કરોળિયો ભોય પડી પછડાય
  • જોયા બે જૂના જોગી રે કહે સૈયર તે કોણ હશે? (ગરબી)
  • સાગ ઉપર કાગ બેઠો, રથે બેઠી રાણી
  • ઓ ઈશ્વર ભજીયે તને મોટું છે તુજ નામ
  • લાંબા જોડે ટુકો જાય મરે નહીં તો માંદો થાય
  • ભણતા પંડિત નીપજે લખતા લહિયો થાય
  • લાખો કીડી પર લાડવો આખો મેળો તો મારી જાય

Leave a Comment

TOPICS : , ,

Share this post